De Beschaver
voorwoord

Ende Godt schiep den Mensche nae sijnen beelde, nae den beelde Godts schiep hij hem: Man ende Wijf schiep hyse. Ende Godt segendese; ende Godt seyde tot hen: Weest vruchtbaer ende vermenichvuldiget ende vervullet de aerde ende onderwerptse ende hebbe heerschappye over de visschen der Zee ende over het gevogelte des hemels ende over al het gedierte dat op der aerde kruypt.
Genesis 27-28, Statenvertaling 1637.

 

Wegwijzer op de Noordpoolcirkel, vliegveld Kangerlussuaq, Groenland (2008).

 

Lectori Salutem!

Welkom op het weblog De Beschaver, Menselijk Leven en de Kunst van Evenwicht, geschreven en gemodereerd door Inuksuk Willem Deetman. Op dit weblog worden regelmatig concepten gepubliceerd van essays die na verloop van tijd moeten uitgroeien tot één samenhangend verhaal, iets wat ooit bekend stond als een boek. Ik heb voor deze vorm, een weblog, gekozen omdat een tekst daarin niet als in een boek met drukinkt op papier wordt vastgevroren, en dus ook na publicatie toch kneedbaar blijft. Zo kan het lopend werk aan De Beschaver waar nodig worden aangepast aan nieuw of veranderend inzicht, onbekende feiten of gewijzigde opvattingen, en worden aangevuld met beschouwingen van anderen uit mij nog onbekende invalshoeken.

Het verhaal van een beschaver kan niet anders dan lang en veelomvattend zijn. Elementen van beschaving komen we tegen in weinig exacte wetenschappen als economie en geschiedenis, in antropologie en archeologie, psychologie, sociologie, in ethologie en niet te vergeten in de godsdienstwetenschappen. Maar ook in harde disciplines als wis- en natuurkunde, biologie en zelfs sterrenkunde, zoals u al in de inleiding over De Waarnemer kunt lezen. Beschaving manifesteert zich in alle menselijk gedrag, in de smalle stegen van achterbuurten (of prachtwijken als u dat beschaafder vindt), in de schitterendste (of protserigste) paleizen en tempels, en zelfs in gevangenissen en concentratiekampen. Beschaving is bovenal een zeer complex, dynamisch evenwicht, vibrerend tussen voor- en tegenspraak, groei en krimp, opbouw en verval, voor- en achteruitgang. Beschaving is – per definitie – mensenwerk, het werk van alle mensen, feilbare mensen als u en ik, afkomstig uit alle windstreken; beschaving wordt gedragen door iedereen overal, het is ‘typisch menselijk’ en daarmee universeel.

Een zinvolle verhandeling over beschaving heeft dan ook alleen waarde in de alledaagse werkelijkheid van het hier en nu, zowel binnen als buiten de besloten werkkamer waarin ze geschreven wordt, en moet dus telkens opnieuw aan die werkelijkheid wordt getoetst. De toetssteen in wereld buiten die werkkamer bent u, lezer dezes. De auteur van De Beschaver is immers ook maar gewoon een mens, Homo sapiens vulgaris net als u. Hij kan, net als u, niet alles zien en zeker niet tegelijk. Hij kan de wijsheid niet in pacht hebben, noch bij zoveel variatie van elke kous het naadje weten. Daarom vraag ik u om de verhalen van De Beschaver, zijn redeneringen en argumenten met de uwe aan te vullen, ze waar mogelijk tegen te spreken of te falsificeren. Peer review heet dat in de lingua franca van de wetenschap: beoordeling door gelijken. Uw beschaver prijst zich buitengewoon gelukkig dat hij in zijn discipline zo’n rijke bron van gelijken kan aanspreken: alle gewone, beschaafde mensen van deze wereld.

Ik ben geen wetenschapper, althans, niet een die aan een academie werd opgeleid. Ik heb daar wel een serieuze poging toe gedaan, in een richting die ‘cultuurwetenschap’ wordt genoemd. Ik was toen al boven de veertig jaar, Wel beschouw ik mijzelf als onderzoeker, nieuwsgierig, ongebonden en zonder materieel belang of winstoogmerk, in alles amateur, een oud Frans woord voor liefhebber. Mijn nieuwsgierigheid wordt gedreven door verwondering: over de nauwelijks te bevatten complexiteit van het wezen dat wij Homo sapiens noemen, en over haar tomeloze flexibiliteit en vaak ook schitterende eenvoud. Mijn ontdekkingstochten naar dat wezen en de aard van zijn beschaving brachten me in contact met bewoners van alle continenten en vele landstreken, zowel hier als daar. We wisselden verhalen uit, vergeleken onze waarnemingen, vertelden elkaar over onze eigen invalshoeken en benaderingswijzen en ja, over normen en waarden. Er waren verschillen, maar toch vooral overeenkomsten. Beschaving bleek heel wat universeler en eenduidiger dan velen vermoeden, en dat gold voor zowel de nobele als voor de duistere aspecten. Beschaving is kwetsbaar en weerloos, zoals alles van waarde. Het gewetensvol beschrijven van haar geschiedenis en voorkomen vereist dan ook voorzichtigheid en zorgvuldigheid. Mijn geweten heb ik geërfd van mijn vader, die mij voortdurend voorhield dat eerlijkheid het langst duurt. Het heeft een lange tijd met veel omzwervingen en vergissingen gekost om de essentie van dat adagium te begrijpen (daarover zult u in De Beschaver enkele details tegenkomen), maar ik geloof dat het me uiteindelijk toch gelukt is – het oordeel daarover is toch vooral aan mijn vader, die zich zich altijd een strenge maar uiteindelijk rechtvaardige leermeester heeft betoond. Zonder hem had De Beschaver niet tot leven kunnen komen.

In tijden van verhoogde sappigheid en pijlsnel namaaknieuws valt het niet mee om waarheid van verdichtsel (of kletskoek) te onderscheiden. Over alles wat beschaving raakt, zijn talloos veel verschillende meningen en opvattingen in omloop of allang weer vergeten, het is onmogelijk dat zij allemaal op harde feiten en waarheden zijn gebaseerd. Botsende beschavingen hebben diepe sporen in de geschiedenis van het mensdom nagelaten – met talloze gevoeligheden en rancunes in volgende tijden als gevolg. Voor een goed begrip van beschaving als zodanig, los gezongen van een specifieke culturele (lees: politieke of religieuze of ideologische of andere) context, moet De Beschaver soms klare, ongekuiste en misschien onwelgevallige taal spreken. Een Groenlandse Eskimo is tenslotte geen Inuit, en niet elke zwarte vanzelfsprekend ook een neger. Indianen wonen niet in Indië, zoals u ongetwijfeld weet, en Bosjesmannen niet in het bos maar in de woestijn; toch moeten die namen gebruikt en doorgrond worden om de aard van beschaving te kunnen begrijpen. Oppervlakkig gezien lijken racisme en angst voor vreemdelingen – Anderen – tegenwoordig een belangrijk onderdelen van veel beschaving, een beeld dat alleen genuanceerd kan worden als De Beschaver ook de taal en boodschap van racisten en vreemdelingenhaters ongezouten laat horen, zonder corrigerende vervorming van ongewenste standpunten in dienst van de dominante orde. Het begrijpen van de keerzijden van beschaving, het ongepaste en het onbeschaafde, het misbruik, is iets anders dan begrip hebben voor de slechteriken die zich aan die kant hebben opgesteld. De Beschaver is optimist gebleven. Een weinig gezien kenmerk van beschaving, tevens kenmerk van Homo sapiens, is haar enorme flexibiliteit en haar aanpassingsvermogen aan gewijzigde omstandigheden. De normen en waarden waaraan een beschaving zich spiegelt, veranderen in de tijd. Wat ooit een toonbeeld van verheffing was, kan zich later tot een zware vernedering ontpoppen. Een ooit uit argeloze onwetendheid verleende duiding, Indianen wonen niet in Indië, kan veranderen in een beladen scheldwoord – of in een gloedvolle geuzennaam. De Beschaver kiest ervoor om de beestjes van alle tijden bij de namen te noemen die horen bij de context van hun plaats en tijd. Schrikt u dus niet wanneer u in De Beschaver ook inboorlingen tegenkomt, zelfs nikkers, roodhuiden, spleetogen en bleekscheten, en behalve wilden, heidenen en ketters ook papen, gojim, kuffār, Hottentotten en hotemetoten. In De Beschaver zijn het allemaal gewone mensen, even goed en even slecht, even beschaafd en even onbeschoft. Ieder op zijn eigen wijze en al dan niet ten koste van bloed, zweet en tranen hebben ze aan het verhaal van beschaving bijgedragen. Zelf is uw auteur trouwens een laaglands bleekgezicht (Facies pallidus terrabrevisiensis), als kaaskop geboren in de beschavingen van VOC, de dominee en ook van Zwarte Piet. Onvermijdelijk zal die afkomst de betogen van De Beschaver beïnvloeden, dat kan ook niet anders. Maar maakt u zich geen zorgen. Ook beschaafde innovatie als de witte roetveegpiet (Petrus albus fuligo) krijgt een plaats in het verhaal van De Beschaver.

Als De Beschaver van wal steekt zal hij enerzijds betogen dat beschaving oeroud is: de anatomisch en cognitief moderne Homo sapiens, die meer dan 40.000 jaar geleden in Zuid-Europa (en elders) zijn wereld verbeeldde door haar in grotten en op rotswanden te schilderen, was waarschijnlijk niet veel minder beschaafd dan u en ik. Maar anderzijds is beschaving ook splinternieuw. Zelfs als onze vroege voorouders al een kiem van beschaving in zich droegen, een van de vele uitgestorven soorten als Paranthropus, Australopithecus of Handige Mensen (Homo habilis), dan nog zijn de ruim twee miljoen jaar van hen naar heden klein bier op de tijdschaal van leven en evolutie: het leven op Aarde is al bijna vijf miljard jaar onderweg. Op de paden van dat leven loopt de mensenfamilie, het genus Homo, pas enkele stappen mee. De sapiens variëteit, de enig overgebleven hominide primaat die menselijke beschaving uiteindelijk naar het moderne niveau tilde, beslaat met een ouderdom van maximaal driehonderd millennia nog niet eens een oogwenk.

Beschaving wordt gevoed door bewustzijn: bewust zijn. Beschaving correleert met perceptie, met de wijze waarop de mensen in een samenleving elkaar beschouwen en met elkaar samen leven. Beschaving is het saldo van heersende normen en waarden, vermenigvuldigd met de manier waarop de gemeenschap deze hanteert, uitdraagt en handhaaft. Beschaving betekent verbinding: zowel met mensen en hun omgeving als met alle andere leven daaromheen. Met de mensen om je heen, je gemeenschap, verwanten en vrienden – en vijanden. Beschaving is gedrag, menselijk gedrag, en toch is de oorsprong van dit gedrag zelden ‘typisch menselijk’. Onze bouwstenen zijn dezelfde als die van al het andere in het heelal: elementaire stofdeeltjes, gemaakt door sterren en in de kosmische werkelijkheid gebracht. Hun samenklontering en wisselwerking maakte Aarde mogelijk, en alle andere planeten, bouwt levende organismen en helpt ze overleven – of niet. Daarom begint De Beschaver zijn verhaal bij de schepping, of de oerknal zo u wilt. Als het stof daarvan is neergedaald beschouwt de waarnemer zijn erfenis: een levende planeet die Aarde heet en het mensdom draagt. Daarna trekken zij de wereld in, al dan niet beschaafd; waarnemer, erfgenaam en beschaver gaan op zoek naar de gemeenschappelijke noemer die de basis van beschaving vormt, van alle beschaving. Zij ontdekken wat de kunstenmaker en de voedseltemmer opbouwen en hoe dat weer kan worden neergehaald door een vechtjas met nobele bedoelingen of door een schurk met boze. Van keizer (Latijn: ‘ceasar’, spreek uit als ‘keezar’) tot horige (betekent: ‘behoort aan’ of ‘is eigendom van’), van jager tot boerin, van maarschalk tot voetvolk, iedereen is onderdeel van een of andere vorm van beschaving. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, en met alle anderen die in De Beschaver hun verhaal zullen doen. Wij noemen zoiets een samenleving, samen leven.

De Beschaver wil zijn verhalen niet als waarheid aan u opdringen, en ook niet proberen u iets wijs te maken. Ik zou u als lezer niet serieus nemen als ik u niet zou doorverwijzen naar de bronnen waaruit ik heb geput, zodat u zelf kunt beoordelen of mijn beweringen hout snijden. De hoofdstukken worden afgesloten met een ouderwets leesboekenlijstje, en met verwijzingen (snelkoppelingen) naar ondersteunend beeldmateriaal en documentaires in museumcollecties of op YouTube. In de tekst zijn verwijzingen aangebracht naar de bronnen van afbeeldingen en citaten; weinig alledaagse of specialistische termen, historische begrippen en invloedrijke levende (of dode) wezens verwijzen naar de betreffende lemma’s van het onvolprezen Wikipedia. Alle verwijzingen openen in een nieuw tabblad in uw browser, dat u na het bekijken kunt sluiten om terug te keren naar De Beschaver.

De Beschaver kan alleen bestaan en groeien dankzij de scheppers van internet, het wereldwijde web: voor het eerst in de geschiedenis van beschaving is zoveel informatie (en bijbehorende desinformatie) voor zovelen beschikbaar komt – in elk geval voor De Beschaver, niet voor niets een weblog. Ik dank de elektronische bibliothecarissen en archivarissen, die het werk van de grote geleerden en andere ontdekkers van de geschiedenis ontsloten voor liefhebbers buiten de academia: Google Scholar natuurlijk, of het Gutenberg Project. Alleen vanaf de schouders van anderen, de pioniers, de voortrekkers, de gidsen, kan vooruitgang worden waargenomen en kunnen klippen op tijd worden gezien; dat geldt voor wetenschappers en liefhebbers.

In de dagelijkse werkelijkheid ben ik veel dank verschuldigd aan mijn in oude tradities opgeleide leraren, sjamanen die onbekende inzichten met zich meebrachten en ongebruikelijke verbindingen legden. De bijna verbijsterende vanzelfsprekendheid en eenvoud waarmee zij het universum in kristalheldere verhalen wisten samen te vatten, opende een van de interessantste paden naar beschaving die ik tijdens mijn speurtocht ben tegengekomen. Ook dank ik mijn voormalige studenten en collega’s in het sjamanisme, met wie ik de gevonden paden ook voor beschaafde westerlingen verder kon openleggen. Dwars door de verhalen heen lopen de paradijsvogels, zonderlingen, zwervers en dwarsdenkers, uitvinders, weeromvinders en malle professoren. Zij dwongen mij om ook buiten de gevestigde dozen van orde te kijken, en ik dank ze voor de tomeloze inzet waarmee ze de grens tussen genialiteit en gekte telkens weer een stukje verder wisten op te rekken.

Ook dank ik mijn Lief, zij die mij de ruimte biedt die ik nodig heb, zonder voorwaarden. Een betere leraar dan een vrouw kan een man zich niet wensen, en ik kan me geen beter passende voorstellen dan de vrouw die nu mijn levensmaatje is.

Tenslotte en boven alles dank ik mijn vader, die als jongeling een wereldoorlog meemaakte en nog in leven is. Met De Beschaver wil ik hem graag laten zien dat zijn geschenk, het leven, niet alleen in dank is aanvaard, maar uiteindelijk toch ook niet helemaal is verkwist – alles voor wat het waard is. Na elke publicatie op dit weblog wordt mijn vader daarvan in kennis gesteld. Zonder hem was dit werk niet verricht.

Ik wens u veel leesplezier en hoop van u te horen.

De Beschaver.